تفاوت چشمگیر آمارهای پزشکی قانونی و سازمان تأمین اجتماعی در مورد حوادث کار، نشان‌دهنده یک خلأ عمیق در ثبت و تحلیل این وقایع است. برای درک کامل ابعاد مرگ‌ومیر کارگران، لازم است نگاهی فراتر از جامعه بیمه‌شدگان رسمی داشته باشیم.
بر اساس گزارش ایلنا، در سال ۱۴۰۴، سازمان تأمین اجتماعی ۶۶۸ مورد فوت و ۳۶ هزار و ۳ حادثه ناشی از کار را در میان بیمه‌شدگان خود ثبت کرده است. این در حالی است که پزشکی قانونی در ۱۱ ماهه ابتدایی همان سال، ۱۸۷۹ مورد فوت ناشی از حوادث کار را گزارش کرده است. این ارقام نشان می‌دهد که تعداد فوتی‌های ثبت‌شده توسط پزشکی قانونی تقریباً ۲.۸ برابر آمار تأمین اجتماعی است.
این شکاف آماری دانلود اهنگ غمگین تنها به سال ۱۴۰۴ محدود نمی‌شود و در سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴ نیز این تفاوت فاحش مشاهده شده است. این اختلاف نه تنها یک مسئله آماری است، بلکه نشان می‌دهد که بسته به اینکه از کدام سیستم آماری به موضوع نگاه کنیم، بخش قابل توجهی از واقعیت آسیب‌ها و مرگ‌ومیر نیروی کار نادیده گرفته می‌شود.
آمار تأمین اجتماعی، که شامل بیمه‌شدگان این سازمان است، نمی‌تواند تصویر کاملی از تمام کارگران و حوادث کار در ایران ارائه دهد. بنابراین، عدد ۶۶۸ نمی‌تواند به عنوان تعداد کل کارگرانی که در سال ۱۴۰۴ بر اثر حادثه کار جان باخته‌اند، در نظر گرفته شود.
دو روایت متفاوت از مرگ کارگران در هفت سال اخیر
در ایران، آمار حوادث کار توسط نهادهای مختلفی مانند وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان تأمین اجتماعی و سازمان پزشکی قانونی منتشر می‌شود که ارقام آن‌ها معمولاً یکسان نیست.
به عنوان مثال، در سال ۱۴۰۳، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ۶۹۳ مورد فوت ناشی از حوادث کار را اعلام کرد، در حالی که پزشکی قانونی برای همین سال حدود ۱۹۸۶ فوتی را گزارش داد. در همان سال، سازمان تأمین اجتماعی نیز ۷۶۰ مورد فوت ناشی از حوادث کار را در میان افراد تحت پوشش خود ثبت کرده بود.
این تفاوت‌ها صرفاً به این پرسش که «کدام نهاد آمار دقیق‌تری دارد؟» محدود نمی‌شود، بلکه مهم‌تر این است که هر آمار چه گروه‌هایی را در بر می‌گیرد.
سازمان تأمین اجتماعی، بر اساس ماهیت بیمه‌ای خود، حوادث ثبت‌شده در میان بیمه‌شدگان صندوق تأمین اجتماعی را گزارش می‌کند. این داده‌ها برای شناخت وضعیت بیمه‌شدگان ارزشمند است، اما نمی‌تواند یک سرشماری جامع از تمام کارگران و تمام مرگ‌های ناشی از کار در کشور باشد.
از سوی دیگر، آمار سازمان پزشکی قانونی بر مبنای موارد فوتی ارجاع‌شده و بررسی‌شده در این سازمان شکل می‌گیرد و طیف گسترده‌تری از قربانیان حوادث کار را پوشش می‌دهد. این تفاوت، پرسش جدی در مورد تصویر رسمی از ایمنی کار ایجاد می‌کند: زمانی که بخش قابل توجهی از نیروی کار خارج از پوشش بیمه‌ای تأمین اجتماعی قرار دارد، چگونه می‌توان با تکیه بر آمار این سازمان، درباره وضعیت ایمنی در کل بازار کار کشور قضاوت کرد؟
چه کسانی ممکن است در این آمارها نادیده گرفته شوند؟
سالنامه آماری تأمین اجتماعی، جامعه بیمه‌شدگان مشمول قوانین این سازمان را پوشش می‌دهد. بنابراین، بخشی از نیروی کار که خارج از این ساختار بیمه‌ای قرار دارند، در این آمارها حضور ندارند. این گروه‌ها شامل:
- کارگران غیررسمی و فاقد پوشش بیمه‌ای: کارگران روزمزد، فصلی، ساختمانی و شاغلان برخی کارگاه‌های کوچک که ممکن است قرارداد رسمی یا پوشش بیمه‌ای تأمین اجتماعی نداشته باشند. حوادث این گروه در آمار تأمین اجتماعی ثبت نمی‌شود. بر اساس آمارهای غیررسمی، حداقل پنج تا ده میلیون کارگر غیررسمی و فاقد بیمه در کشور وجود دارد.
- کارگران مهاجر و اتباع فاقد پوشش رسمی بیمه: این گروه از کارگران تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی نیستند. همچنین، برخی کارگران مهاجر در مناطق جنوبی کشور که نسل‌ها در ایران زندگی کرده‌اند اما از حقوق اجتماعی مانند بیمه محروم‌اند. در صورت وقوع حادثه برای این گروه‌ها، خانواده‌هایشان برای دریافت غرامت با مشکلات جدی مواجه می‌شوند.
- حوادثی که گزارش نمی‌شوند: حتی در میان کارگران بیمه‌شده نیز، همه حوادث با یک سازوکار واحد گزارش و پیگیری نمی‌شوند. عواملی مانند نحوه ثبت اداری حادثه و شرایط رابطه کارگر و کارفرما می‌تواند بر ثبت و پیگیری حوادث کار تأثیر بگذارد.
آمارهای رسمی درباره قربانیان چه اطلاعاتی را ارائه نمی‌دهند؟
با وجود حجم بالای اطلاعات ثبت‌شده در سالنامه آماری، داده‌های موجود برای بازسازی شرایط منجر به این حوادث کافی نیست. در مورد ۶۶۸ فوتی سال ۱۴۰۴، اطلاعاتی مانند شغل، صنعت محل کار، نوع قرارداد، سن، سابقه کار و نوع حادثه منجر به فوت ارائه نشده است. جنسیت کارگران فوت‌شده نیز در این جدول تفکیک نشده است. بنابراین، از این داده‌ها نمی‌توان دریافت که مرگ‌های ثبت‌شده بیشتر در کدام مشاغل و صنایع رخ داده‌اند.
